مرکز مطالعاتی، علمی و پژوهشی غرب و شرق آسیا
English | فارسی

اقتصاد هنر و جهانی شدن، بررسی بازار هنر معاصر ایران در مالزی

0

ندا ذوقی در مقاله ای تحت عنوان “بررسی بازار هنر معاصر ایران در مالزی” در مورد بازار هنر ایران در مالزی مینویسد:

چکیده

اقتصاد هنر و بررسی بازار هنر ایران خارج از مرزهای کشور یکی از پیش مباحث اقتصادی راهگشا در بحث جهانی شدن و توسعه به شمار میرود و بررسی آن موضوعی است که باید پیش از هر چیز در روند اقتصاد هنر مورد بحث قرار بگیرد. از طرفی به نظر میرسد به دلایل مختلف همچون مهیا نبودن وضعیت اقتصادی و اجتماعی مردم برای خرید اثر هنری و یا نبودن مشوق دراین امر و یا عدم وجود حافظه تاریخی و اجتماعی در مصرف اثر هنری، بازار داخلی به تنهایی جوابگوی بازار عرضه تولیدات داخلی نیست. آشنایی با استقبال و یا عدم استقبال از بازار هنر ایران در کشورهای دیگر علاوه بر تسهیل ارزیابی سرمایه گذاری باعث سرعت در روند توسعه اقتصاد هنر ایران خارج از مرزهای کشور میشود. از همین رو در این نوشتار ضمن اشاره به استقبال از هنر معاصر ایران طی سالهای اخیر در بازارهای بین المللی، به بررسی بازار هنر ایران در مالزی پرداخته و نقاط ضعف و قوت آن بررسی خواهد شد.

واژگان کلیدی: اقتصاد هنر، توسعه، هنر معاصر ایران، مالزی

مقدمه

اقتصاد هنر شاخه ای از علم اقتصاد است که در ارزیابی و تحلیل نتایج مادی فعالیتهای هنری کاربرد دارد. اقتصاد طی نیمه دوم قرن بیستم در ترکیب با پسوندهایی همچون فرهنگ، هنر و یا رسانه تبدیل به واژه های جدیدی همچون اقتصاد فرهنگ، اقتصاد هنر و یا اقتصاد رسانه شد. در واقع این شاخه ها از زمانی جزو گرایشات علم اقتصاد محسوب شدند که دیگر تولید، توزیع و مصرف محدود به موضوعات خاص نبود.

به نظر میرسد طی سالهای اخیر علاقه به خرید آثار هنر معاصر ایران در بازار خارج از مرزهای کشور به خصوص در بازارهای بین المللی برای اولین بار در حراج کریستی دوبی همزمان با اولین سال افتتاح این شعبه در سال ۲۰۰۶ میلادی رخ داد. طبق آمار اعلام شده بیش از ۴۰ درصد فروش سالیانه آثار هنری در حراج های کریستی صورت می پذیرد. از میان ۸۵ شعبه کریستی در ۳۳ کشور جهان دوبی یکی از بزرگ ترین حراج آثار هنری جهان را میزبانی می‌کند و هر سال فروشی چند میلیارد دلاری برای این حراج ثبت میشود. سوسن بابایی، مورخ هنر در انستیتو کورت آلد لندن معتقد است، موج علاقه و گرایش به هنر معاصر ایران در میان خریداران بین المللی در حراج کریستی نتیجه میزان تولید هنر در کشور است.

اقتصاد هنر چرخه ای است که شامل سه مولفه تولید، توزیع و مصرف است. در بحث اقتصاد هنر خارج از مرزهای کشور در ابتدا باید تولید اثر را مد نظر قرار داد. میزان فروش آثار هنری معاصر ایران در بازارهای بین المللی که البته چندان قدمتی ندارد و به سالهای اخیر بازمیگردد نشان میدهد، بخش تولید آثار هنری در ایران تا حدودی ظرفیت یافتن بازار مناسب خارج از مرزهای کشور و بودن در بازار بین الملل را دارد. اما در تعریف اقتصادی عرضه و یا توزیع، هنر تجسمی در همه جای جهان از طریق واسطه ها و نه خود هنرمند صورت میپذیرد. نظام عرضه و فروش آثار هنری از اهمیت ویژه ای برخوردار است زیرا باعث شهرت نه تنها هنرمند به طبع آن اثر هنری خلق شده که از فرهنگی خاص که همانا پیشینه هنرمند برآمده است خواهد شد. پس نظام عرضه بین المللی اثر هنری در چرخه اقتصاد هنر نه تنها تاثیر به سزایی در شناساندن هویت یک ملت به جهان موثر است که در شناسایی ذائقه مصرف کننده نیز نقش به سزایی دارد و این نشان از اهمیت حضور هنر در بخش بازارهای بین المللی و خارج از مرزهای کشور است.

هنر معاصر ایران در بازارهای بین المللی

بدیهی است که نظام عرضه آثار هنری چقدر میتواند در میزان آگاهی دادن ذائقه مصرف کننده و حتی مطرح شدن و یا گمنام ماندن هنرمند موثر باشد و اگر چنانچه این بخش به درستی عمل کند چرخه اقتصاد هنر در بخش تولید، توزیع و مصرف در حد قابل توجهی تضمین خواهد شد. ضمن آنکه در بحث اقتصاد هنر و بخش خریدار و مصرف کننده اگر مبادلات آثار هنری در مکانی مناسب و ثابت صورت بگیرد تمرکز بر سرمایه گذاری بر این آثار سریع تر انجام خواهد شد.
رونق بازار هنر معاصر ایران در حراج کریستی سال ۲۰۰۸ یعنی قبل از رکود اقتصادی جهانی بسیار قابل توجه است. هنر ایران تنها چند سال پس از اولین حضورش در این بازار بین المللی توانست به رقم فروشی در حدود ۲۹ میلیون دلار برسد. این در حالی است که تنها یک سال پس از آن یعنی در سال ۲۰۰۹ میلادی رقم فروش آثار هنر معاصر ایران در حراج کریستی دوبی به حدود ۱۲ میلیون دلار یعنی کمتر از ۵۰ درصد نسبت به سال قبل از آن رسید. اعمال تحریم علیه ایران از سال ۲۰۱۰ میلادی حتی بر بزرگترین حراج بین المللی سالانه که هنر معاصر ایران میتوانست در آن جایگاه ویژه ای بیابد نیز اثر گذاشت و صعود اقتصاد هنر ایران در بازارهای بین المللی که طی چند سال قبل از آن آغاز شده بود رو به رکود گذاشت.

بررسی بازار هنر ایران در مالزی

توسعه هنر و فرهنگ میتواند موجبات رشد و بالندگی توسعه در سایر حوزه ها را نیز فراهم آورد. از این رو توجه بیشتر به بازار هنر خارج از مرزهای ایران به خصوص بازارهای بین المللی مهم جلوه مینماید. به نظر میرسد طی سالهای اخیر هنر معاصر ایران به جهت یافتن بازار خارجی برای عرضه آثار هنرهای تجسمی به تلاش گسترده ای دست زده و علاوه بر حراجهای بین المللی شرکت در بازار کشورهایی که ایران به لحاظ موقعیت کنونی خود دسترسی آسانتری به آنها دارد همچون کشور مالزی مورد توجه برخی هنرمندان قرار گرفته است.

اما سوال اینجاست که سهم هنر ایران از بازار این کشور چقدر است و آیا تا کنون بازاریابی مناسبی در این زمینه صورت گرفته است. مالزی اگرچه در بخش اقتصاد هنر با رویدادهای بین المللی همچون کریستی، همچنین بازار هنر در کشورهای توسعه یافته قابل مقایسه نیست اما طی سالهای اخیر از جهاتی همچون دارا بودن فرهنگ اسلامی، موقعیت جغرافیایی به لحاظ یک کشور آسیایی و روابط نسبتا خوب سیاسی این کشور با ایران که موجب روابط هر چه بیشتر در بسیاری زمینه ها میشود، همزمان با تحریمهای همه جانبه ایران از سوی بسیاری از کشورها مورد توجه قشرهای مختلف از جمله هنرمندان ایرانی بوده که اغلب به دنبال ایجاد روابط فرهنگی و هنری بیشتر بین دو کشور بوده اند. ضمن آنکه به نظر میرسد اغلب هنرمندان ایرانی مشتاق به حضور در بازار مالزی از کم و کیف این بازار مطلع نیستند و پیش از این تحقیقاتی در این زمینه برای اطلاع رسانی بیشتر صورت نگرفته است.

در بررسی بیشتر جایگاه هنر ایران در بازار مالزی و تبادلات فرهنگی و هنری ایران طی سالهای اخیر میتوان به بخش خصوصی و تاسیس نگارخانه ایرانی در پایتخت این کشور و شرکت آثار تجسمی ایران در مسابقات و رویدادهای بین المللی از این طریق اشاره کرد. تاسیس اولین نگارخانه با مدیریت ایرانی در سال ۲۰۰۸ و برگزاری نمایشگاههای متعدد در آن منجر به تشکیل گروهی از هنرمندان ایران و مالزی شد. از طرفی حمایت رایزنی فرهنگی ایران در مالزی به عنوان یک مرکز دولتی در این کشور در برگزاری نمایشگاه و شرکت هنرمندان ایرانی در رویدادهای بین المللی این کشور نیز از دیگر فعالیتها برای ارتباطات فرهنگی و هنری همچنین سعی در شناساندن و تقویت بازار هنر ایران در مالزی به شمار میرود.

در میان بازار هنرهای تجسمی مالزی میتوان به آرت اکسپو ART EXPO MALAYSIA که یکی از بزرگترین بازار فروش آثار هنرهای تجسمی منطقه جنوب شرق آسیا به شمار میرود اشاره کرد. این رویداد بین المللی که از سال ۲۰۰۷ با فروش کمتراز دو نیم میلیون رینگیت برابر با حدود ۵۵۰ هزار دلار آغاز به کار کرده، تاکنون بیشترین رکورد فروش آثار هنری خود را در سال ۲۰۱۴ با فروش بیش از ۲۰ میلیون رینگیت یعنی در حدود پنج میلیون دلار به خود اختصاص داده است. طی سالهای گذشته بیش از ۳۰ کشور آسیایی و اروپایی در این رویداد سالانه هنری شرکت داشتند.

هنرمندان ایرانی در اولین حضور خود دراین رویداد در سال ۲۰۱۳ با فروش حدود ۳۰ هزار رینگیت برابر با بیش از ۷ هزار دلار روبرو شدند که البته این رقم شامل فروش تنها بخشی از آثار ارائه شده بود. در سال ۲۰۱۴ تقریبا تمامی آثار ارائه شده در غرفه ایران با قیمتی حدود سه برابر سال پیش از آن به فروش رفت. اما نکته قابل توجه در بررسی فروش آثار تجسمی در اکسپو مالزی عدم استقبال از خرید اثر در سال ۲۰۱۵ است. در مقایسه آثار هنری ارائه شده طی سه سال حضور ایران در اکسپو مالزی با استقبال خریداران از آثار کاشیکاری که در سال ۲۰۱۳ به شیوه هنر اسلامی ارائه شده بود روبرو میشویم. همچنین استقبال از آثار نقاشی مدرن و تلفیق آن با خوشنویسی از یک هنرمند ایرانی در سال ۲۰۱۴ در اکسپو مالزی نیز دور از ذهن نبود. اما تجربه حضور آثار نگارگری در سال ۲۰۱۵ و عدم استقبال خریداران از آن ممکن است نشان دهنده عدم شناخت هنر ایران در این زمینه باشد.

حضور محدود هنر ایران و سهم ناچیزش از بازار مالزی با توجه به تلاشهای صورت گرفته مبین دلایلی است که به بخشهایی از آن اشاره خواهد شد. با بررسی نمایشگاههای آثار هنری ایران در مالزی همچنین استقبال و یا عدم استقبال از خرید آثار هنری ایران در اکسپو این کشور درمی یابیم آثار هنرمندان ایرانی در این کشور ناشناخته است. ضمن آنکه علی رغم علاقه برخی هنرمندان داخل کشور در شناخت بازار هنر در مالزی، تا کنون ارتباطات هنری و عرضه آثار هنری داخل ایران در مالزی به ندرت صورت گرفته و بیشتر از ظرفیتهای هنرمندان مقیم مالزی در ارائه آثار هنر ایران استفاده شده است و جامعه کوچک هنرمندان ایرانی در مالزی تنها بخش بسیار کوچکی از هنر معاصر ایران را به نمایش میگذارد. از طرفی به نظر میرسد تا کنون خرید آثار هنرمندان ایرانی در این کشور از روی سلیقه بوده و نتیجه برندسازی آثار هنری ایران در این کشور نبوده است. با توجه به معیار ارزش گذاری آثار هنر معاصر جهان که در نتیجه برند سازی از طریق واسطه گران یا همانا گالری داران مطرح صورت میپذیرد، خلاء چنین فروشندگانی برای هنر ایران در بازار مالزی کاملا مشهود است.

از طرفی تعدد گزارشات در مورد ارتباطات فرهنگی و هنری ایران و مالزی نشان میدهند دو طرف به مبادلات آثار هنری علاقمند هستند اما در عمل چنین اتفاقاتی کمتر رخ داده است. اعلام علاقمندی موزه هنرهای معاصر مالزی در برگزاری نمایشگاه آثار هنری دوره های مختلف هنر ایران از جمله سلجوقی و یا صفوی، همچنین اعلام علاقمندی موزه هنرهای اسلامی مالزی که بزرگترین موزه هنرهای اسلامی جنوب شرق آسیا به شمار میرود و گنجینه ای از هنر ایران را در اختیار دارد، برای ارتباط بیشتر همچون تبادل نسخ و آثار مطرح ایرانی دوره های مختلف تاریخی جهت ارائه در نمایشگاه های دو کشور و همکاری برای اجرای طرح های مشترک پژوهشی با محوریت هنر اسلامی، نشان دهنده علاقمندی این کشور در شناخت هنر ایران به خصوص در بخش تاریخی است که هنوز در عمل به انجام نرسیده است. همچنین به نظرمیرسد برگزاری نمایشگاه از آثار هنرمندان مطرح ایران تنها به چند نمایشگاه معدود در حوزه خوشنویسی محدود شده و فراتر از آن نرفته است.

نتیجه

در پایان میتوان گفت، شاید بازار هنر مالزی در مقایسه با کشورهای توسعه یافته بازار مناسبی برای ارائه آثار هنرهای تجسمی ایران در همه زمینه ها نباشد اما تا کنون نیز با وجود علاقه نسل جدید هنرمندان ایران به ویژه در بخش هنر اسلامی و سنتی به حضور در بازار هنر مالزی تلاش مستمر و موفقی در شناساندن اشتراکات فرهنگی و هنری، صورت نگرفته است. با توجه به موفقیتهای اخیر ایران در برداشتن تحریمها علیه کشور احتمال حضور پررنگتر هنر معاصر ایران در بازارهای بین المللی در کشورهای توسعه یافته نیز قویتر خواهد شد. اما نباید فراموش کرد که مالزی نیز با وجود اشتراکات فرهنگی و با توجه به چرخه اقتصاد هنر در بخش تولید و عرضه مناسب در صورت تلاش بیشتر برای شناساندن هنر معاصر ایران به ویژه در بخش هنر اسلامی میتواند بازار مناسبی برای هنرمندان نسل جدید در بخش هنرهای اسلامی ایران باشد که این امر نیازمند تلاشهای بیشتر برای شناساندن هنر ایران در مالزی است.

منابع:
– تجویدی، غلامرضا. اقتصاد و بازار هنر. فصلنامه هنر. شماره ۶۷٫ بهار ۱۳۸۵٫
– پورمیثم، سامان. نقد بازار هنر. مجله تندیس. شماره ۲۴۱٫ دی ماه ۱۳۹۱٫
– پیغامی، عادل. گونه شناسی مسائل در اقتصاد فرهنگ، هنر و رسانه. فصلنامه دین و سیاست فرهنگی. شماره اول. تابستان ۱۳۹۳٫
– راودراد، اعظم. جایگاه اقتصاد در جامعه شناسی هنر. مجله بیناب. شماره ۸٫ مرداد ۱۳۸۴٫
– کاظمی، مرتضی. درآمدی بر اقتصاد هنر ایران. مجله آینه خیال. شماره ۳٫ دی ۱۳۸۶٫
– معتقدی، کیانوش. هنر ایران در مجموعه های جهانی. مجله تندیس. شماره ۲۴۵٫ اسفند ۱۳۹۱٫
– Who is Buying Iranian Art, The Guardian, December 2015
– Iranian Art Lovers Await Accord`s Benefits, The Wall Street Journal, July 2015.
– گزارشها و اخبار مربوط به برگزاری نمایشگاههای آثار هنری ایرانیان در مالزی، همچنین گفتگوی حضوری با برخی هنرمندان ساکن در این کشور.

درباره نویسنده

ندا ذوقی

ندا ذوقی

ندا ذوقی متولد 1354 تهران و دانشجوی دکترا هنر اسلامی در دانشگاه مالایا مالزی و کارشناس ارشد هنرهای تجسمی است. وی همچنین عضو انجمن نگارگران ایران، انجمن هنرهای تجسمی ایران و انجمن صنفی خوشنویسان ایران است.

سیستم پاسخ بسته شده است.